БАШҠОРТ ХАЛҠЫНЫҢ ТУЙ ЙОЛАҺЫНДА СЕҢЛӘҮ
Сеңләү йәки илау магияһы
Сеңләү – башҡорт туй йолаһы фольклорының күп һанлы һәм шул уҡ ваҡытта үҙенсәлекле жанрҙарының береһе. Асылда был – кейәү йортона оҙатыр алдынан кәләштең хушлашыу йыры.
Шул рәүешле йәш ҡыҙ ата-әсәһенә, туғандарына, әхирәттәренә, кейәүенә үпкәһен, зарын белдергән. Йола буйынса, кәләш ата-әсәһе һайлаған егеткә риза булып барһа ла, сеңләргә тейеш булған.

Беҙҙең көндәрҙә сеңләү Башҡортостандың Балаҡатай, Ҡыйғы, Дыуан, Мәсетле, Салауат (төньяҡ-көнсығыш зона), Учалы, Әбйәлил, Белорет (көньяҡ-көнсығыш зона) райондарында, Силәбе, Ҡурған һәм Свердловск өлкәләренең ҡайһы бер райондарында һаҡланып ҡалған.

Башҡорттарҙан тыш, туйҙа сеңләү татарҙарҙа («кыз елату»), ҡаҙаҡтарҙа («сансу»), ҡырғыҙҙарҙа («кошок айтуу»), шулай уҡ мордва, карел, коми һәм рус халыҡтарында таралған.

ЖАНРҘЫҢ ТАРИХЫ
Башҡа төрки халыҡтарындағы кеүек үк, башҡорттарҙа ҡыҙҙың яҙмышын ата-әсә хәл иткән.
Ҡағиҙә булараҡ, атай кеше ҡыҙының теләгенә ҡарап тормаған, кейәүҙе үҙе һайлаған. Сеңләүҙең төп темаһы ла шуның менән бәйле – ата-әсәһе биргән урынға риза булмаған ҡыҙҙың үпкәһе, ялбарыуы һәм кисереше. Үҙен йәлләтеү өсөн ҡыҙ атаһына ялбара һәм шул уҡ ваҡытта үпкә һүҙҙәрен әйтә.
Сылтыр ҙа сылтыр ат егәһең,
Талмаймы, атаҡай, беләккәйең?
Ят илдәргә илтеп, ай, таштарға,
Янмаймы, атаҡай, йөрәккәйең?
Яуап булмағас, ҡыҙ тағы ла нығыраҡ сеңләй, унда янау, иҫкәртеү мотивтары яңғырай:
Ялан ғына ерҙә миләш үҫә,
Кемдәр әйткән уны балан, тип?
Һөйгәнемдән, атай, һин айырҙың,
Зинһар әйтмә хәҙер балам, тип.
Бындай сеңләүҙе фольклорсылар башҡорттарҙың мосолман диненә тиклемге ҡараштарына барып тоташҡан боронғо илау магияһы менән бәйләй. Илау йолаһы ваҡытлыса үлемде, кәләштең башҡа ырыуға күсеүен аңлата.

Туйҙа ҡыҙҙың туғандары менән хушлашҡанда сеңләүе башҡорт халҡының «Алпамыша», «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу» эпостарында сағылыш табыуы ла йоланың боронғо булыуы хаҡында һөйләй.
Сеңләүҙең йола функцияһы тураһында мәсьәләне тәүгеләрҙән булып башҡорт халҡының туй-йола фольклорын тикшереүсе Розалиә Солтангәрәева өйрәнә башлай. «Башҡорт туй-йола фольклоры» тигән китабында ул былай тип яҙа:
“
«Сеңләүҙә архаик мотивтар ҙа сағылыш таба. Сеңләгәндә туҡыма киҫәктәрен бәйләүҙе, көйгә һелкенеп тороуҙы, түңәрәк буйлап йөрөүҙе күрергә мөмкин».
Автор сеңләүҙе туй драмаһында төп героиняның күңелендәгеһен асып һалыуы, илауы, ҡыҙҙың яҙмышының үҙгәреүенә ризаһыҙлығы тип билдәләй.

Сеңләүҙәге кеше күңеленең ғазаптары, уның фекеренсә, «башҡорт ҡатын-ҡыҙының тәбиғи импровизаторлыҡ һәләтен һәм эстетик тойғоһон сағылдыра».
СЕҢЛӘҮҘЕҢ ЖАНР ҮҘЕНСӘЛЕГЕ
Башҡорттарҙа сеңләү кәләштең ғәмһеҙ йәшлеге менән хушлашыуының үҙенсәлекле формаһы, уның өсөн яңы социаль бойондороҡлолоҡҡа күсеүе булып сығыш яһай.
Сеңләүҙә йыш ҡына кейәүҙең тышҡы ҡиәфәтенә шелтә белдерелә, килен менән ҡәйнә араһындағы мөнәсәбәттәр өсөн борсолоу һиҙелә, сит ерҙә, сит-яттар араһында, яратмаған кеше менән тормош көтөү күҙ алдына килә. Сеңләүҙә кәләш димселәрҙе – «яуыз кешеләр», кейәүҙе «харап итеүсе» тип атай.
Йөкмәткеһенә ҡарап сеңләүҙәр бер нисә төргә бүленә.
Сеңләү-уйланыу ҡатын-ҡыҙ яҙмышына, ҡыҙҙың ҡалдырып киткән тыуған иленә, тәбиғәтенә һәм кешеләренә, уның тәңрегә ялбарыуҙарына, үтенестәренә арналған.
Етегән тигән ете йондоҙ,
Өлкәрҙәрен ташлап китә алмай.
Ҡыҙ балаҡай ниңә илай тиһәң,
Йорт-илкәйен ташлап китә алмай.
Сеңләү-мөрәжәғәттә кәләш яҡындарына үпкәләрен әйтә:
Уҡа ғына төйҙөм төйөнгә,
Атаҡайым, һинең өйөңдә.
Зар илатып мине биргән өсөн,
Күрерһеңме икән гүреңдә?
Үҙенең һәм буласаҡ туғандарына мөрәжәғәт иткән сеңләү‑әрләүҙәр яман көстәрҙе ҡурҡытҡан тәүтормоштағы әшәке һүҙҙәр магияһына барып тоташа. Уларҙа кейәүҙән мыҫҡыллап көлөү яңғырай:
Кейәү ҙә кейәү тинегеҙ,
Кейәүгенәгеҙ шулмы ни?
Аяғы салғы һабындай,
Ауыҙы ҡаҙан ҡабындай.
Өҫтәге текстарҙан күренеүенсә, башҡорттарҙа сеңләүҙең тағы бер үҙенсәлеге уларҙың хис-тойғоло булыуына ҡайтып ҡала.

Текстарҙа параллелизмдар, эпитеттар, антитезалар, мөрәжәғәттәр, ҡабатлауҙар, иркәләү һүҙҙәре йыш ҡулланыла.
Сәнғәт ғилеме докторы Риф Сөләймәнов үҙенең Көньяҡ Урал башҡорттарының музыка фольклорына бағышланған тикшеренеү эшендә сеңләүҙең шиғри һәм көйлө үҙенсәлеген билдәләй.

Риф Сөләймәнов яҙыуынса, сеңләүҙең текстары башлыса дүрт юллыҡтарҙан тора. Сеңләүгә һигеҙ, туғыҙ ижекле шиғырҙар ҙа хас. Импровизация һәм көйләү-речитатив башҡарыу һөҙөмтәһендә юлдағы ижектәр һаны 10–11-гә етеүе ихтимал.Үҙенең көйлө тибына ҡарап ул сеңләүҙе һамаҡ көйгә индерә.
“
«Ошондай типтағы көйҙәр бик күптән, көнкүрештең иң ябай формаларынан – община ҡоролошонан ҡатмарлыраҡ матди һәм йәмәғәт ойошмаһына күскән осорҙа формалашҡандыр, моғайын», - ғалим, композитор Л. Н. Лебединский былай тип яҙған.
Сеңләү йолаһының фольклорсылар иғтибарынан ситтә ҡалмаған тағы бер мөһим үҙенсәлеге башҡорт туйҙарында, килендән тыш, уның әхирәттәренең дә, профессиональ башҡарыусыларҙың да сеңләүе менән бәйле. Бынан тыш, сеңләүҙе башҡарыусылар традицияны үҙҙәренең ижады һәм поэтик импровизация менән бергә бик оҫта алып барған.
Бындай сеңләүҙәрҙең иң билдәлеләре һуңынан яҙып алынған һәм шул рәүешле беҙҙең көндәргә килеп еткән.
КИЛЕН ОҘАТЫУ ЙОЛАҺЫ
Туйҙа кәләш төп урынды биләй.
Шуға күрә уның илауы, сеңләүе мөһим социаль-психологик функцияны үтәй. Ҡыҙҙың иң яҡын, ҡәҙерле кешеләре, йәшлеге менән бәйле урындары менән хушлашыуы драматик күренешкә әйләнгән һәм бер кемде лә битараф ҡалдырмаған.

Музыка белгесе Лилиә Сәлмәнова килен оҙатыу йолаһын айырыуса сағыу һәм тулы итеп һүрәтләй:
“
«Киленде оҙатыу уның баш бөркәнсегенә битенә төшөп торған аҡ туҡыма киҫәге тегеүҙән башлана. Ҡыҙ үҙенең туғандары менән хушлашып сыға, фатиха һорап бүләк тапшыра, яуап итеп, уларҙың һәр береһе уға бер һумлыҡ көмөш тәңкә бирә. Ҡыҙҙы оҙатып йөрөгән әхирәттәренең береһе ошо тәңкәне аҡ туҡыма киҫәгенә тегә, әгәр унда буш урын ҡалмаһа, яңы тәңкәләр баш тирәләй бөркәнсеккә беркетелә. Шул рәүешле көмөш тәңкәләрҙән баш кейеме килеп сыға».
Киленде оҙатҡанда сеңләү 4–5 сәғәт буйына, өйҙән өйгә йөрөп башҡарыла. Йәш кәләш һәр йорттоң өрлөгөнә суҡ бәйләй (ул уның урынына ҡала), яуап итеп фатиха һәм көмөш тәңкәләр алып сыға. Ошондай хушлашыу мәлдәренең һәр береһендә сеңләү яңғырай.
Йола әсәйҙең фатихаһын алыуҙан башлана, бында әсәлек-нәҫел мөнәсәбәттәре дәүере элементы сағылалыр, күрәһең:
Табаҡ та табаҡ ҡатламам,
Инәкәйем килмәй башламам.
Инәкәйем биргән тәңкәне
Биҙәккәйе бөтмәй ташламам.

Балтырған төбө бал татыр,
Көпшә генә төбө көл татыр.
Атаҡайым, инде мин китәм,
Минең урыныма кем ятыр?
Артабан ул ағайҙарының, өлкән туғандарының өйҙәренә табан йүнәлә:
Ишек алды йәшел үлән,
Кер төшөрә баҫтым, ағаҡай.
Ят ерҙәргә инде мин китәмен,
Күрешә лә килдем, ағаҡай.

Апаҡайым, һиңә бик килешә,
Аҡ күлмәккәйеңде кейһәңсе?
Апаҡайым, һиңә шуға килдем,
Бер-ике пар тәгәс бирһәңсе?
Өйҙән өйгә йөрөп сеңләү тамамланғас, ҡыҙ үҙенең тыуған йортона ҡайта. Шунан һуң башҡа ырыуға күсеүгә бәйле хушлашыу сеңләүенең икенсе өлөшө башлана.
Башҡорт ҡыҙы тыуған өйөн ҡалдырып китер алдынан өрлөккә суҡ бәйләгәс, атаһына сеңләй:

Күлдә йөҙгән ҡаҙҙы тоторға
Һауаларҙа оса ҡарағош.
Атаҡайым, инде мин китәм,
Күрешергә килдем, инде хуш!

Артабан сеңләй-сеңләй ишеккә, ҡапҡаға туҡыма киҫәктәре бәйләп ҡалдыра:

Иртән генә тороп тышҡа сыҡһам,
Нурланып та балҡып көн тыуған.
Илама ла, илама, тип әйтмәгеҙ,
Тыуған, үҫкән ерҙән кем туйған?

Ауылдан сыҡҡас, кәләш тәү осраған ағасҡа төрлө төҫтәге туҡыма киҫәктәре йәки суҡтар бәйләй:
Аршын да аршын аҡ уҡа —
Аҡбуҙатҡайыма дилбегә.
Илап та илап суҡ бәйләйем —
Тыуған илкәйемә билгегә.
Бында ул үҙенең исеменән сеңләгән әхирәттәре менән хушлаша:
Ҡарағат йыйҙым, ҡаҡ ҡойҙом
Ят йәйләүҙәргә бүләккә.
Иртә лә торҙом, бил быуҙым
Ят йәйләүкәйҙәргә китмәккә.
Башҡортостандың ҡайһы бер райондарында туй йолаһында боронғо башҡорттарҙың тотемик ҡараштары ла сағылып ҡала. Лидия Нагаеваның «Башҡорт халыҡ байрамдары, йолалары һәм ғөрөф-ғәҙәттәре» тигән китабында һүрәтләнгән йолала килендең аяҡ аҫтына һарыҡ тиреһе ташлағандар йәки, йомшаҡ мендәргә баҫҡас, килен һарыҡты һыйпарға тейеш булған (Башҡортостандың төньяғында). Ә республиканың көньяҡ-көнсығышында кәләштең туғандары сеңләү йолаһы алдынан айыу туны кейгән, әммә уны төрлө хайуандың тиреһенән дә тегергә мөмкин булған. Тундар ҡыҙыл билғау менән быуып бәйләнгән, ә ирҙәр ҡулдарына ҡамсы тотоп алған. Ир-аттар айыу булып ҡыланып бейей башлаған, ҡунаҡтарға ташланған, тегеләре иһә бейеүселәргә аҡса, бүләк һалған. Борон туйҙа айыу туны кейеп бейеү үҙенсәлекле мәғәнәгә эйә булғандыр һәм көслө хайуандың рухы менән йәш ғаиләне бәлә-ҡаза килтереүсе яуыз көстәрҙән, ен-бәрейҙән һаҡлау маҡсатында үткәрелгәндер, бәлки.
СЕҢЛӘҮ БЕҘҘЕҢ КӨНДӘРҘӘ
Үҙенең ҡабатланмаҫ үҙенсәлегенә ҡарамаҫтан, сеңләү жанры бөгөн халыҡ ижадының ҡайһы бер популяр жанрҙары кеүек киң таралмаған.
Шулайҙа йылдарҙа Башҡортостанда был жанрға ҡыҙыҡһыныуҙың артыуы күҙәтелә. Ошо йәһәттән халыҡ коллективтарына, фольклор йыйыусыларға һәр яҡлап ярҙам күрһәткән, фольклор фестивалдәре, смотрҙар ойошторған Республика халыҡ ижады үҙәге белгестәренең хеҙмәте ҙур баһаға лайыҡ.
Шул иҫәптән Төбәк-ара сеңләү башҡарыусылар конкурсы ла уҙғарыла. Быйыл коронавирус пандемияһына бәйле конкурс онлайн үткәрелде. Унда Башҡортостандан һәм башҡорттар күпләп йәшәгән күрше төбәктәрҙән өс тиҫтәгә яҡын солист һәм фольклор ансамблдәре ҡатнашты.
Айырым башҡарыусылар ҙа башҡорт халыҡ ижадын һаҡлауға һәм популярлаштырыуға тос өлөш индерә. Шуларҙың береһе – Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы Сәйҙә Ильясова. Ул онотолған башҡорт халыҡ йырҙарын, шул иҫәптән сеңләүҙе башҡарып, халыҡҡа кире ҡайтарып ҡына ҡалмай, башҡорт халҡының фольклор традицияларын һаҡлау буйынса оҫталыҡ дәрестәренең, мәҙәни сараларҙың сценарий авторы ла.
“
«Башҡортостанда был жанр ныҡ таралмаған. Беренсе тапҡыр мин уның менән Башҡорт дәүләт университетында уҡыған саҡта таныштым. Ул ваҡытта беҙ студенттарҙың «Йәнгүзәл» фольклор ансамбле менән ғалим-фольклорсы Әхмәт Сөләймәнов һәм балетмейстер Лидия Ислам ҡыҙы Нагаева етәкселегендә «Башҡорт туйы» театрлаштырылған тамашаһын ҡуйҙыҡ. Тәүгә ишеткәс тә сеңләү күңелемдең аҫтын-өҫкә килтерҙе, күҙ йәшемде саҡ тыйып торҙом. Көйө һәм һүҙҙәре ябай булһа ла, текстың эске йөкмәткеһе тәрән кисерештәр менән тулы. Сөнки туғандары, тыуған йорто менән хушлашҡанда сеңләүҙе башҡарған ҡыҙ яңы тормошҡа аяҡ баҫа. Ул алда үҙен нимә көткәнен белмәй, тулҡынланыуҙарын, ҡайғы-хәсрәттәрен, ҡурҡыуҙарын сеңләүгә һала. Шул рәүешле ҡыҙ яңы урында ғазапланмаҫ өсөн илап күңелен бушатырға тейеш булғандыр тип уйлайым», – ти Сәйҙә Ильясова.
Шулай уҡ ул бының фольклор постановкаһы өсөн бик ҡыҙыҡлы һәм шул уҡ ваҡытта ябай жанр булыуын билдәләне. Фольклор ансамблдәрендә сығыш яһау өсөн хатта үҫмер ҡыҙҙарҙы ла сеңләргә өйрәтергә мөмкин.
СЕҢЛӘҮ СӘНҒӘТТӘ ҺӘМ ӘҘӘБИӘТТӘ
Фольклор жанрҙары әҙәбиәтте тулыландырыуҙың мөһим сығанағы булып тора, уларҙы тәрән белеү яҙыусының оҫталығын үҫтереүгә булышлыҡ итә.
Әйтәйек, Ж. Кейекбаевтың, Һ. Дәүләтшинаның, К. Мәргәндең эпик әҫәрҙәрҙә, М. Кәримдең шиғриәттә ул ваҡытта яртылаш онотолған сеңләү өлгөләрен ҡулланыуы һүрәтләнгән ваҡиғаларҙың драматизмын көсәйтергә мөмкинлек бирҙе. Халыҡ башҡарыусыларының йырҙарға индереп ебәргән ҡайһы бер сеңләү өлгөләре халыҡ араһында киң танылыу яуланы. Башҡорт туй йолаларының эстетикаһы Жәлил Кейекбаев («Туғандар һәм таныштар»), Һәҙиә Дәүләтшина («Айбикә»), Кирәй Мәргән, Мөхәмәтша Буранғоловтың әҫәрҙәрендә, Мостай Кәримдең шиғриәтендә сағылыш тапҡан.

Бигерәк тә Мөхәмәтша Буранғоловтың 1926 йылда яҙылған «Башҡорт туйы» мелодрамаһы айырылып тора. Башҡорт драматургының ошо әҫәре тарихты, туй йолаларын күрһәтергә, халыҡ йырҙарын тыңларға мөмкинлек бирә.

Пьеса тәүге тапҡыр 1928 йылда Башҡорт драма театрында сәхнәләштерелә (режиссер Вәлиулла Мортазин-Иманский). «Башҡорт туйы»ның яңы ҡуйылышы 1990 йылда М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында күрһәтелә (режиссер Рифҡәт Исрафилов). 1988 йылда мелодраманы авторҙың тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан Сибай драма театры сәхнәләштерә (режиссер Лек Вәлиев).1991 йылда «Башҡортостан» телерадиокомпанияһында шул уҡ исемдәге телефильм төшөрөлә (режиссер Раис Исмәғилев).
2019 йылдың яҙында Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрында Юлдыбай менән Гөлзифаның мөхәббәт тарихы яңыса күрһәтелде. Хәҙер димләү, көрәш, мәһәр биреү, бүләк бирешеү, кейәү йортона күскәндә кәләштең сеңләүе, киленгә һыу юлы күрһәтеү, ҡымыҙ эсеү - башҡорт халҡының ошо һәм башҡа йолаларын йәнә сәхнәлә күрергә мөмкин.
Әҙәбиәт:
1. Султангареева Р. А. Башкирский свадебно-обрядовый фольклор. Уфа, 1994.
2. Башкирские свадебные обряды / Составитель Бурангулов М. А. // Научный архив БНЦ УрОАН СССР. Ф.3. Оп.12. Д. 215 а, Л.1−2.
3. Башҡорт халыҡ ижады. Т. 1. Йола фольклоры. Өфө, 1995.
4. Мерген К. А. Семейно-бытовые обряды // Литература. Фольклор. Литературное наследие. Уфа, 1976.
5. Сулейманов Р. С. Музыкальный фольклор южноуральских башкир (мелодический тип «Хамак-кюй» и его жанры) //https://cyberleninka.ru/article/n/muzykalnyy-folkl…
6. Сальманова Л. К. О ритуальной функции причитаний невесты в башкирской традиционной свадьбе //https://cyberleninka.ru/article/n/o-ritualnoy-funk…
7. Нагаева Л. И. Башкирские народные праздники, обряды и обычаи. Уфа, 1999.

Фото:
 из архива Сайды Ильясовой, Фатимы Янбаевой, Гульгины Баймурзиной, Сафакулевский культурный центр, НМТ им. М. Карима

Видео:
1. Конкурс «Ирендык мондары» /Сибайская студия телерадиовещания https://vk.com/video-196 982 744_456239022
2. Сеңләү. Буранбаевский СК Баймак https://vk.com/video-152 745 937_456239045

© Аглиуллина А. М., автор-составитель, 2021