Башҡорттарҙа мал тиреһенән эшләнгән һауыт-һаба йәки турһыҡтар
Йәшәүгә көс биргән ҡымыҙ ҙа әҙер булды,
ул бейә турһыҡтарында әсене.
С. Аксаков, Ғаилә хроникаһы
ул бейә турһыҡтарында әсене.
С. Аксаков, Ғаилә хроникаһы
Ҡасандыр тиренән эшләнгән һауыт-һаба ата-бабаларыбыҙҙың хужалығында бик кәрәкле һәм мөһим әйберҙәрҙең береһе булған. Шулай уҡ байлыҡ-муллыҡ һәм ырыҫ символы ла булып торған. Хәҙерге ваҡытта ҡулланылмағас, уларҙы эшләү ысулдарын хатта оло быуын кешеләре лә белмәй. Тиренән эшләнгән турһыҡтарҙың башҡорт халҡының көнкүрешендә ҡулланылышы тураһындағы тарихи мәғлүмәт хәҙер ғалимдарҙың тикшеренеү эштәрендә, архивтарҙа һәм музейҙарҙа һаҡлана.
Ырымбур башҡорттары, 1870 й. К.А.Фишер
Йорт хайуандары тиреһен эшкәртеп һауыт-һаба әҙерләү малсылыҡ менән шөғөлләнгән халыҡтың боронғо кәсептәренең береһе булған.
Был кәсеп XVIII–XIX быуаттарҙа көньяҡ һәм көнсығыш райондарҙа йәшәгән башҡорттарҙа күҙәтелгән, сөнки был яҡтарҙа йылҡысылыҡ һәм малсылыҡ хужалыҡтың төп тармаҡтары иҫәпләнгән. Биҙрәләр, һыу һаҡлау, һөт һауыу һауыттары һәм башҡа һауыт-һаба йылҡы, һыйыр малы, һарыҡ-кәзә, дөйә, ҡырағай йәнлек тиреләренән эшләнгән. Үҙенең ныҡлығы һәм дым үткәрмәүсәнлеге менән айырылып торған йылҡы тиреһенә өҫтөнлөк биргәндәр. Башлыса унан ҡымыҙ һалыу өсөн һауыттар яһағандар. Шундай уҡ сифаттарға эйә булған дөйә тиреһе лә элек юғары баһаланған.
Ҡымыҙ өсөн һауыт-һаба. С. Руденко
Башҡорттар тирене нисек эшкәрткән
«Уларҙа тире эшкәртеү эше бик шәп!» – башҡорттарҙың тире эшкәртеү оҫталағы тураһында рус ғалимы һәм сәйәхәтсе И. И. Лепёхин шулай тип яҙған.
Турһыҡтар һәм тиренән башҡа төр һауыттар эшләү өсөн мал тиреһе тотошлай һыҙырып алынған. XIX быуатта Башҡортостан буйлап сәйәхәт иткән выҡытында үҙенең күргәндәре тураһында Иван Иванович Лепёхин бына нимәләр һөйләгән:
«Һыйыр һәм ат тиреһен улар шул тиклем оҫта һыҙыра, хатта малдың бот тиреһе тотошлай, йәғни тубыҡҡа тиклем, бер ҙә ҡырҡылмайынса бөтөн килеш алына». Әйткәндәй, башҡа халыҡтар бының өсөн мал тиреһен боғаҙ аша һыҙырған.
Аҙаҡ тирене он иҙмәһенә йәки әсегән һөт продукттарына һалып ебетеп, йомшартып алғандар. Бының өсөн башҡорттар әсе ҡатыҡ, артаған ҡорот һыуы ҡулланған.
Турһыҡтар һәм тиренән башҡа төр һауыттар эшләү өсөн мал тиреһе тотошлай һыҙырып алынған. XIX быуатта Башҡортостан буйлап сәйәхәт иткән выҡытында үҙенең күргәндәре тураһында Иван Иванович Лепёхин бына нимәләр һөйләгән:
«Һыйыр һәм ат тиреһен улар шул тиклем оҫта һыҙыра, хатта малдың бот тиреһе тотошлай, йәғни тубыҡҡа тиклем, бер ҙә ҡырҡылмайынса бөтөн килеш алына». Әйткәндәй, башҡа халыҡтар бының өсөн мал тиреһен боғаҙ аша һыҙырған.
Аҙаҡ тирене он иҙмәһенә йәки әсегән һөт продукттарына һалып ебетеп, йомшартып алғандар. Бының өсөн башҡорттар әсе ҡатыҡ, артаған ҡорот һыуы ҡулланған.
Тарттырылған тире
Эшкәртеүгә әҙер тирене тарттырып ҡуйып, ҡырғыс менән май һәм ит ҡалдыҡтарынан таҙартҡандар.
Йөндө бысаҡ йәки салғы һынығы ярҙамында ҡырғандар, ҡайһы ваҡыт тирене алдан көлгә бутап ҡуйғандар.
Тирене махсус киргегә киреп киптергәндәр.
Шунан тирене ике осо төрлө оҙонлоҡтағы айыу һөңгөһө рәүешендәге ҡорал менән йомшартҡандар. Ике ос араһына тимер ирәк (тире гөргөсө, кирге) ҡуйылған.
Йөндө бысаҡ йәки салғы һынығы ярҙамында ҡырғандар, ҡайһы ваҡыт тирене алдан көлгә бутап ҡуйғандар.
Тирене махсус киргегә киреп киптергәндәр.
Шунан тирене ике осо төрлө оҙонлоҡтағы айыу һөңгөһө рәүешендәге ҡорал менән йомшартҡандар. Ике ос араһына тимер ирәк (тире гөргөсө, кирге) ҡуйылған.
Ҡырғыс. Салауат Юлаев музейы
Тирене элеп ҡуйылған килеш, ҡоралдың өҫкө өлөшөн уң ҡулға тотоп, уның ҡайыш элмәк рәүешендәге осон аяҡ аша үткәреп, ҡырғандар.
Һарыҡ тиреһен эшкәртеү. Ҡурған өлкәһе, Бурыл Айғыр ауылы
Был эш ҡоралы XX быуаттың һуңғы ун йыллыҡтарына тиклем көньяҡ-көнсығыш башҡорттарында осраған. Уның менән Алтайҙа йәшәүселәр ҙә, ҡаҙаҡтар һәм ҡырғыҙҙар ҙа, хакас халҡы ла эш иткән.
Бәләкәй тиреләрҙе ҡул менән йомшартҡандар, шулай уҡ ағас киҫәге йәки тешле туҡмаҡ (киртләсле ағас) ҡулланғандар, аҡбур менән ышҡығандар. Эшкәрткәндән һуң тиренән төрлө ҙурлыҡтағы һәм формалағы һауыт-һаба: биҙрә, тәпән, батман, һөт күнәге, май бешеү һауыты һ.б. эшләп алғандар.
Бәләкәй тиреләрҙе ҡул менән йомшартҡандар, шулай уҡ ағас киҫәге йәки тешле туҡмаҡ (киртләсле ағас) ҡулланғандар, аҡбур менән ышҡығандар. Эшкәрткәндән һуң тиренән төрлө ҙурлыҡтағы һәм формалағы һауыт-һаба: биҙрә, тәпән, батман, һөт күнәге, май бешеү һауыты һ.б. эшләп алғандар.
Башҡорттарҙа тиренән эшләнгән һауыт-һаба төрҙәре
Бөтөн тиренән төбө түңәрәк һәм алынмалы итеп эшләнгән һәм тире киҫәктәрен бер-береһенә ялғап тегелгән оҙонса төплө һауыттар яһағандар.
Малдың төрлө өлөшөнән алынған тире билдәле бер һауыт әҙерләүгә тотонолған.
Мәҫәлән, йылҡының бот тиреһенән ҙур шешәгә оҡшаш һауыттар – ботлоҡ, дөмбәй эшләгәндәр.
Малдың төрлө өлөшөнән алынған тире билдәле бер һауыт әҙерләүгә тотонолған.
Мәҫәлән, йылҡының бот тиреһенән ҙур шешәгә оҡшаш һауыттар – ботлоҡ, дөмбәй эшләгәндәр.
Йылҡы малының алғы аяҡ тиреһенән үҙенсәлекле ҡымыҙ һауыттары – ҡуллыҡ, ҡулсаҡ, муртай эшләнгән.
Шулай уҡ тиренән тегелгән бәләкәй аҫылмалы тоҡсайҙар йәки тар ауыҙлы һәм йөнтәҫ элмәкле ялпаҡ феләктәр, йомшаҡ турһыҡтар, мыстарҙар ҙа киң ҡулланылған.
Походҡа йә сәйәхәткә сыҡҡанда, һөт, ҡымыҙ, бал һалынған был төр һауыттарҙы эйәр ҡанъяғаһына бәйләп алғандар. Һауыттың ауыҙы үлән менән томалап ҡуйылған. И. Г. Георги билдәләүенсә, был һауыттар бөтөнләй һыу үткәрмәгән, етмәһә, еңел һәм ныҡлы булған.
Походҡа йә сәйәхәткә сыҡҡанда, һөт, ҡымыҙ, бал һалынған был төр һауыттарҙы эйәр ҡанъяғаһына бәйләп алғандар. Һауыттың ауыҙы үлән менән томалап ҡуйылған. И. Г. Георги билдәләүенсә, был һауыттар бөтөнләй һыу үткәрмәгән, етмәһә, еңел һәм ныҡлы булған.
Йылҡының тотош туналған баш тиреһенән һөт силәге – башкүнәк, муйын тиреһенән ҙур булмаған көрәгәләр эшләгәндәр.
Май бешеү өсөн тар ғына боткүнәктәр яһағандар. Шулай уҡ малдың ҡарынынан, йөрәк шаршауынан, йыуан эсәктән дә һыуыт-һаба эшләгәндәр.
Тотош бер һарыҡ (кәзә йәки быҙау) тиреһенән турһыҡ – ҡымыҙ һаҡлау һауыты әҙерләгәндәр.
Май бешеү өсөн тар ғына боткүнәктәр яһағандар. Шулай уҡ малдың ҡарынынан, йөрәк шаршауынан, йыуан эсәктән дә һыуыт-һаба эшләгәндәр.
Тотош бер һарыҡ (кәзә йәки быҙау) тиреһенән турһыҡ – ҡымыҙ һаҡлау һауыты әҙерләгәндәр.
Әсегән һөт һәм ҡаймаҡ өсөн һыйыр елененән эшләнгән һауыт – күҙәгә ҡулланылған.
Һыйыр елененән эшләнгән һауыт. Алтай музейы
Йылҡының тороҡ тиреһенән ҙур һауыт әҙерләп алғандар, ул һаба тип аталған.
Һаба
Һабаға оҡшаш һауыттар хужалыҡ алып барыуҙа малсылыҡ өҫтөнлөк иткән Башҡортостандың көньяҡ һәм көнсығыш райондарында, шул иҫәптән Урал аръяғы һәм Ырымбур башҡорттарында киң таралған.
Һаба – оҙон муйынлы, дүрт ҡырлы пирамида рәүешендәге һауыт. Төбө лә дүрт мөйөшлө. Уның киң генә ауыҙын ябыу өсөн тиренән эшләнгән ҡапҡасы ла бар.
Республикабыҙҙың бер районынан килтерелгән шундай ҙур һауыт Башҡортостан Милли музейында һаҡлана.
Һабаның үҙәнсәлекле формаһы шунан ғибәрәт: ҡабырғаһына өсмөйөш тире киҫәктәре ҡуйып теккәндәр. Бындай һауыт ҡымыҙ әҙерләү һәм һаҡлау өсөн ҡулланылған. Уға 12–13 биҙрәгә яҡын эсемлек һыйған. Һауыт күләме ғаиләнең социаль хәленә туранан-тура бәйле булған.
Һаба – оҙон муйынлы, дүрт ҡырлы пирамида рәүешендәге һауыт. Төбө лә дүрт мөйөшлө. Уның киң генә ауыҙын ябыу өсөн тиренән эшләнгән ҡапҡасы ла бар.
Республикабыҙҙың бер районынан килтерелгән шундай ҙур һауыт Башҡортостан Милли музейында һаҡлана.
Һабаның үҙәнсәлекле формаһы шунан ғибәрәт: ҡабырғаһына өсмөйөш тире киҫәктәре ҡуйып теккәндәр. Бындай һауыт ҡымыҙ әҙерләү һәм һаҡлау өсөн ҡулланылған. Уға 12–13 биҙрәгә яҡын эсемлек һыйған. Һауыт күләме ғаиләнең социаль хәленә туранан-тура бәйле булған.
Башҡорттар тиренән һауыт-һабаны нисек эшләгәндәр
Ҡымыҙ өсөн һауыт
Тиренән һауыт әҙерләү – бик ҡатмарлы эш. Тәжрибә һәм оҫталыҡ талап иткән был кәсеп менән башлыса ирҙәр шөғөлләнгән, ә ҡатын-ҡыҙҙар уларға ярҙамлашҡан.
Матур итеп эшләнгән һауыт-һабаның ҙур өҫтөнлөгө – уның формаһының камил булыуында һәм теүәл ҡырҡылыуында. Һауыт яҡшы килеп сыҡһын өсөн уны дөрөҫ киҫергә һәм ныҡ итеп тегергә кәрәк булған. Күп халыҡтарҙа был эш үҙе бер сәнғәт һанала ине.
Тире тоҡтар тирене киптермәйсә тегелгән. Был осраҡта тиренең тышҡы яғы тоҡтоң эс яғы булып китә. Тоҡтоң тиренән эшләнгән йәки таҡтанан яһалған түңәрәк төбө айырым беркетелгән. Уны тегеү өсөн һыйырҙың тарамыш ебен ҡулланғандар.
«Был маҡсатта, – тип яҙа немец натуралисы һәм этнографы Иоганн Готлиб Георги, – тарамыштарҙы бер ҡарыш оҙонлоғонда ҡырҡып, тышта киптерәләр һәм таралғансы һуҡҡылайҙар, шунан айыралар, төйөндәре бөтөнләй күренмәҫлек итеп һыҙырып ҡуялар».
Көньяҡ һәм көнсығыш райондарҙа тирене тегеү өсөн ат ҡылы ла ҡулланғандар. Йыш-йыш баҫып, тығыҙ итеп теккәндәр, һауыт төбөн ике ҡатлап беркеткәндәр.
Матур итеп эшләнгән һауыт-һабаның ҙур өҫтөнлөгө – уның формаһының камил булыуында һәм теүәл ҡырҡылыуында. Һауыт яҡшы килеп сыҡһын өсөн уны дөрөҫ киҫергә һәм ныҡ итеп тегергә кәрәк булған. Күп халыҡтарҙа был эш үҙе бер сәнғәт һанала ине.
Тире тоҡтар тирене киптермәйсә тегелгән. Был осраҡта тиренең тышҡы яғы тоҡтоң эс яғы булып китә. Тоҡтоң тиренән эшләнгән йәки таҡтанан яһалған түңәрәк төбө айырым беркетелгән. Уны тегеү өсөн һыйырҙың тарамыш ебен ҡулланғандар.
«Был маҡсатта, – тип яҙа немец натуралисы һәм этнографы Иоганн Готлиб Георги, – тарамыштарҙы бер ҡарыш оҙонлоғонда ҡырҡып, тышта киптерәләр һәм таралғансы һуҡҡылайҙар, шунан айыралар, төйөндәре бөтөнләй күренмәҫлек итеп һыҙырып ҡуялар».
Көньяҡ һәм көнсығыш райондарҙа тирене тегеү өсөн ат ҡылы ла ҡулланғандар. Йыш-йыш баҫып, тығыҙ итеп теккәндәр, һауыт төбөн ике ҡатлап беркеткәндәр.
Ыҫлыҡтағы тире, күн һауыттар. С.Руденко һүрәтләүе буйынса
Артабан, күләм һәм кәрәкле форма биреү өсөн, һауыттарға көл тултырғандар. Шунан уларҙы 2–3 аҙна дауамында махсус ыҫлыҡҡа ҡуйып ыҫлағандар, һуңынан йылҡы майы менән майлағандар. Шулай итеп һауыттар тулыһынса һыу үткәрмәҫлек хәлгә еткерелгән. Ыҫлыҡ ҙур соҡор рәүешендә булған.
Үҙенең Башҡортостандағы сәйәхәте хаҡында яҙғанда академик И.И. Лепёхин тире һауыттарҙы ыҫлау эшен бына нисек һурәтләй.
Үҙенең Башҡортостандағы сәйәхәте хаҡында яҙғанда академик И.И. Лепёхин тире һауыттарҙы ыҫлау эшен бына нисек һурәтләй.
Тире ыҫлау өсөн махсус ҡаралты. П.С. Паллас
«Айырым баҙ-мөгәрәптәр ҡаҙылған. Бер баҙҙан икенсе баҙға тиклем ер аҫтынан ике аршин оҙонлоғонда улаҡ эшләнгән. Өҫкө яғында төнлөк – төтөн сығыу юлы булған. Ул ҡабыҡ менән ҡаплап ҡуйылған һәм тирә-яғы тупраҡ менән күмелгән. Баҙ һәм төнлөк өҫтөнә ептәр һуҙып йәки махсус һайғауҙар һалып сыҡҡандар. Кипкән тиреләрҙе уларға элеп ҡуйғандар. Төнлөк аша мөгәрәпкә ағас сөрөгө һалып төтәткәндәр. Төтөн улаҡ аша мөгәрәп эсенә үтеп инһен һәм тиреләр даими рәүештә төтөн эсендә торһон өсөн, төнлөктө ҡаплағандар. Ыҫлау, тиреләрҙең ҡалынлығына ҡарап, 2–3 аҙна буйы бер туҡтауһыҙ дауам иткән. Шунан һуң ғына тире тулыһынса эшкәртелгән тип һаналған».
Тире ыҫлауҙың ошо ысулы XX быуат башынаса барған. Төтөн сығыу юлдары ла булған, ыҫлау ҡулайламалары төплөрәк итеп төҙөлгән: төтөн соҡорҙан ер аҫтындағы улаҡ буйлап сыҡҡан һәм тиреләр өсөн тәғәйенләнгән эргәләге бинаға (ыҫлыҡҡа) таралған. Сәйәхәтсе П. С. Паллас һүҙҙәренсә, шундай ысул менән тире ыҫлау ҡулайламалары Миәс йылғаһы буйындағы һәр бер хужалыҡта тиерлек булған.
Тире ыҫлауҙың ошо ысулы XX быуат башынаса барған. Төтөн сығыу юлдары ла булған, ыҫлау ҡулайламалары төплөрәк итеп төҙөлгән: төтөн соҡорҙан ер аҫтындағы улаҡ буйлап сыҡҡан һәм тиреләр өсөн тәғәйенләнгән эргәләге бинаға (ыҫлыҡҡа) таралған. Сәйәхәтсе П. С. Паллас һүҙҙәренсә, шундай ысул менән тире ыҫлау ҡулайламалары Миәс йылғаһы буйындағы һәр бер хужалыҡта тиерлек булған.
Ҡымыҙҙың сифатын яҡшыртыу һәм уға үҙенсәлекле тәм биреү маҡсатында, ыҫлау өсөн ҡайын утын һәм ерке үлән ҡулланылған. Бындай соҡорҙа тире һауыттар 7–8 көн торған. Тирене «мөгөҙ һымаҡ ҡатҡансы» ыҫлағандар, тип яҙа И. Г. Георги.
Ыҫланғандан һуң һауыттар үҙҙәренә хуш еҫ һеңдергән, ҡаты ғына булып киткән һәм уларға һалынған эсемлек аҡмаған.
Ыҫланғандан һуң һауыттар үҙҙәренә хуш еҫ һеңдергән, ҡаты ғына булып киткән һәм уларға һалынған эсемлек аҡмаған.
Тотҡостар
Әҙер тоҡҡа ишелгән тотҡостар беркеткәндәр, тарамыш ептәр йәки ат ҡылдары менән семәрләп, йөн ептәр һәм төрлө төҫтәге тар ғына туҡымалар менән дә биҙәгәндәр.
Үкенескә ҡаршы, семәрләп биҙәлгән тире һауыттар һаҡланмаған. Ләкин ышанырға кәрәк: борон башҡорттар, үҙҙәренә туғандаш башҡа күп кенә халыҡтар кеүек, һаба, турһыҡ һәм ҡымыҙ өсөн бүтән һауыттарҙы, матурлап, биҙәп йөрөткәндәр. Шуныһы ла билдәле: яңы әҙерләнгән һауыт-һабаны шундуҡ ҡулланмағандар, тәүҙә күпмелер ваҡытҡа уның эсенә әсегән һөт ҡойғандар. Төтөн, ыҫ еҫен шулай ҡыуғандар.
Кешелек борон-борондан нисек итеп тире тоҡтар менән файҙаланған
Тире тураһындағы тәүге мәғлүмәт грек мифологияһында осрай: бер байрам ваҡытында ҡорбан итеп килтерелгән кәзә тиреһенән Дионисҡа һауыт әҙерләп биргәндәр.
Боронғо замандарҙа күп халыҡтар турһыҡтарға һыу, шарап, зәйтүн майы, нефть һалып йөрөткән. Шулай уҡ улар сыр һәм май әҙерләү, төрлө-төрлө ҡаты аҙыҡ һаҡлау өсөн дә ҡуллалылған.
Шуныһы ла билдәле: тире һауыттар, һауа баллондары кеүек, һыу аҫтында оҙаҡ тороу өсөн дә файҙалынған. Тын алыу төрөпкәһе булған шундай турһыҡты беҙҙең эраға тиклемге 77-се йылда Рим яҙыусыһы һәм ғалимы Оло Плиний һүрәтләп ҡалдырған.
Бынан тыш, борон һауа тултырылған турһыҡтар ярҙамында йылға аша сығыу ҡоролмалары, һалдар төҙөлгән. Һыуларға ярамаған кәрәк-яраҡты ла йылға аша турһыҡтарға һалып сығарғандар.
Һыулы турһыҡтар янғындар һүндереү өсөн дә ҡулланылған.
Башҡорттарҙа тире һауыттар башлыса һыу һәм һөт аҙыҡтары өсөн тәғәйенләнгән. Шулай уҡ уларҙы һөт һауыу, май бешеү, ҡымыҙ, ҡатыҡ, әсетке, бал һаҡлау өсөн тотонғандар. Иң ҙур тире һауытта – һабала беҙҙең ата-бабаларыбыҙ бейә һөтөнән эшләнгән ҡиммәтле һәм файҙалы эсемлек – ҡымыҙ әҙерләгәндәр.
Башҡорттарҙа һабала ҡымыҙ әҙерләү
Феләккә оҡшаған тире тоҡҡа яңы ғына һауылған бейә һөтө ҡойғандар һәм уға икенсе бер һауыттан әҙ генә миҡдарҙа ҡымыҙ йәки былтырҙан ҡалған иҫке ҡымыҙ өҫтәгәндәр. Һауыттарҙың эске яғында һәм төбөндә һәр саҡ әсетке, ҡур ҡалған булған, улар яңы һөттә үрсеп, бызырлап әсеү процесы башланған. Шуға ла турһыҡтарҙы махсус рәүештә йыумағандар, төйөн-һырҙарҙағы һөтлө-әсеткеле бактериялар йыуылып сыҡмаһын өсөн шулай иткәндәр. Һәр һауындан һуң һауытҡа һөт ҡойғандар, көнөнә шулай ике-дүрт, хатта биш тапҡыр өҫтәп торғандар. Һауытҡа яңы һөт ҡойған һайын һәм улар араһында ла ҡымыҙҙы оҙон һаплы, йомро ауыр башлы ағас ҡорал – бешкәк менән болғатҡандар.
Ҡайһы берҙә ҡымыҙлы тире һауыттарҙы атҡа артмаҡлағандар – бер туҡтауһыҙ һелкенеү, ҡыбырлау ярҙамында бактериялар үҙ эшен эшләгән. 3–4 көндән ҡымыҙ эсеүгә яраҡлы һаналған.
Ошондай ысул менән әҙерләнгән эсемлек яҡшы өлгөргән һәм бик тәмле килеп сыҡҡан, тип иҫәпләгән ҡымыҙ баһалаусылар.
Ошондай ысул менән әҙерләнгән эсемлек яҡшы өлгөргән һәм бик тәмле килеп сыҡҡан, тип иҫәпләгән ҡымыҙ баһалаусылар.
И. Г. Георги башҡорт ҡымыҙы тураһында бына нимә тигән: «Әйткәндәй, әсетеп әҙерләнгән шул тиклем тәмле, шул ҡәҙәр файҙалы ҡымыҙ туҡланыу өсөн яраҡлы эсемлек кенә түгел, ул, бәлки, башҡорттарға һау-сәләмәт, күтәренке күңелле, алһыу ғына йөҙлө, көслө, бәһлеүән кешеләр булырға ярҙам итә...»
Башҡорттар һауыт-һабаға, шул иҫәптән тиренән эшләнгәндәренә ниндәй мәғәнә һалғандар
Башҡорт ғаиләһе төшкө аш мәлендә. 1908 й.
Барлыҡ боронғо халыҡтар тарихында, мәҙәни тормошонда һауыт-һаба изге әйбер тип һаналған. Ул яҡты донъя менән илаһи көстәр донъяһын тоташтырыусы ролен үтәгән. Улар өйгә ингән урында һәм тышҡа – хәүефле донъяға сыҡҡан ерҙә урынлашҡан.
Кешене нимәнәндер һаҡлау бурысы ла йөкмәтелгән һауыт-һабаға. Организмға аҙыҡ менән бергә шайтан да керергә мөмкин, тип уйлағандар, шуға күрә ашар алдынан һәм ашап туйғас, өй хужалары һәм ҡунаҡтар мотлаҡ рәүештә «Бисми-лләһи-р-рахмәәни-р-рахим» («Изгелекле, изге йөрәкле Аллаһ хаҡына») тип әйтергә тейеш.
«Бисмилла» әйтмәйенсә тотонолған һауыт һәм ундағы аҙыҡ, уны шулай тип әйтмәйенсә төнгә ҡалдырыу зыян килтереүсе ендәр файҙаһына ҡулланылыр һәм кешегә зәхмәт ҡағылыр, тип фекер йөрөткән башҡорттар. Шулай итеп, һауыт-һаба менән бәйле ырымдар һәм йолалар күп булған, был уларҙың тотҡан роле ҙур булыуы хаҡында һөйләй.
Өфө губернияһы Златоуст өйәҙенән етеш йәшәгән башҡорт ғаиләһе. XX быуат башы
Ҡымыҙ әҙерләнгән һәм һаҡланған тире һауыт башҡорттарҙа оло ихтирам менән ҡулланылған, ни өсөн тигәндә, һөт аҙыҡтары айырыуса ҡиммәтле ризыҡ тип һаналған. Һаба, турһыҡ, муртайҙар хужалыҡта ғына түгел, башҡорттарҙың рухи тормошонда ла мөһим роль уйнаған.
Мәҫәлән, «һаба» тип аталған ҙур һауыт халҡыбыҙ өсөн йәшәү һәм торлаҡ именлеге символы булған. Ул гел бер урында торған: өйгә ингән ерҙә эленгән йәки ҡуйылған, һәр кергән һәм сыҡҡан кеше уны һелкетеп-һелкетеп китергә тейеш булған.
Тирмә эсе. Ҡатайҙар
«Өйҙөң ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тәғәйен яртыһында төп урынды һаба йәки турһыҡ биләй, уны махсус урындыҡҡа – һабаяҡҡа ҡуялар», – тип яҙған ХIХ быуат аҙағында рус геологы һәм натуралисы П. С. Назаров. Күрәһең, был урындыҡ һауыт еүешләмәһен йәки артыҡ эҫемәһен өсөн кәрәк булған.
«Тоҡтарҙың урыны йортҡа ингәс тә уң яҡта ине», – тип билдәләгән И. Г. Георги.
И. И. Лепёхин уны шулай тип төҙәткән: «Тире һауыт мейескә (сыуалға) ҡаршы яҡта махсус ағас таяуға (терәүгә) урынлаштырыла, тоҡтоң төбө сөйҙәр менән ҡағыла, ә тоҡтоң ауыҙы бау менән тарттырылып, түшәмгә элеп ҡуйыла».
И. И. Лепёхин күҙәтеүенсә, «был тоҡто һәр иртә һәм һәр кис яңы ғына һауылған һөт менән тултыралар, ҡойғас, бер нисә минуттан сөсө ҡатыҡ ҡушып болғаталар, һелкәләр, ә сөсө ҡатыҡ турһыҡ эсендә һәр ваҡыт була...».
Беҙҙең ата-бабаларыбыҙ тире һауыттарға айырым иғтибар бүлгән, үҙ йолаларын тоғро үтәгән. Һабанан ҡымыҙ һөҙөп алып, йыйындарҙа, һабантуйҙарҙа ҡунаҡ һыйлағандар. Туй һәм башҡа ғаилә, ҡәбилә-ырыу йолалары үтәгәндә лә һабаның роле һиҙелерлек булған.
Мәҫәлән, И. Г. Георги раҫлауынса, башҡорттарҙың туй йолаһы барышында шундай ғәмәл үтәлә: кәләш ата-әсә йортонан киткәндә ҡымыҙлы тоҡто ҡосаҡлап (ҡымыҙ уны туйындырған бит!), ҙур булмаған бүләк беркеткән – берәй туҡыма киҫәге йәки төҫлө еп-фәлән һалған. Бынан тыш, йөклө ҡатын бәпесен еңел тапһын тип, буласаҡ әсәгә буш турһыҡ менән һуҡҡылап алғандар.
«Тоҡтарҙың урыны йортҡа ингәс тә уң яҡта ине», – тип билдәләгән И. Г. Георги.
И. И. Лепёхин уны шулай тип төҙәткән: «Тире һауыт мейескә (сыуалға) ҡаршы яҡта махсус ағас таяуға (терәүгә) урынлаштырыла, тоҡтоң төбө сөйҙәр менән ҡағыла, ә тоҡтоң ауыҙы бау менән тарттырылып, түшәмгә элеп ҡуйыла».
И. И. Лепёхин күҙәтеүенсә, «был тоҡто һәр иртә һәм һәр кис яңы ғына һауылған һөт менән тултыралар, ҡойғас, бер нисә минуттан сөсө ҡатыҡ ҡушып болғаталар, һелкәләр, ә сөсө ҡатыҡ турһыҡ эсендә һәр ваҡыт була...».
Беҙҙең ата-бабаларыбыҙ тире һауыттарға айырым иғтибар бүлгән, үҙ йолаларын тоғро үтәгән. Һабанан ҡымыҙ һөҙөп алып, йыйындарҙа, һабантуйҙарҙа ҡунаҡ һыйлағандар. Туй һәм башҡа ғаилә, ҡәбилә-ырыу йолалары үтәгәндә лә һабаның роле һиҙелерлек булған.
Мәҫәлән, И. Г. Георги раҫлауынса, башҡорттарҙың туй йолаһы барышында шундай ғәмәл үтәлә: кәләш ата-әсә йортонан киткәндә ҡымыҙлы тоҡто ҡосаҡлап (ҡымыҙ уны туйындырған бит!), ҙур булмаған бүләк беркеткән – берәй туҡыма киҫәге йәки төҫлө еп-фәлән һалған. Бынан тыш, йөклө ҡатын бәпесен еңел тапһын тип, буласаҡ әсәгә буш турһыҡ менән һуҡҡылап алғандар.
Дөйөм алғанда, тире һауыт-һаба иҫ киткес ныҡ һәм ҡулланыуҙа уңайлы булған. Ҡымыҙ йәки айран һалынған тире тоҡтар һәм феләктәр башлыса юлда файҙаланылған, улар башҡорттарҙың күсмә тормошо билдәһе (атрибуты) һаналған. Уларҙы аттарға артмаҡлап йөрөткәндәр. Аҙаҡ, ултыраҡ тормошка күскәс тә, ата-бабаларыбыҙ бейә тотоуҙы дауам иткән. Тиренән эшләнгән һөт күнәктәре һәм ҡымыҙ эшләү өсөн феләктәр байтаҡ ҡына ваҡыт хужалыҡта хеҙмәт иткән. XIX быуат аҙағына тиклем тире һауыт-һаба ҡыпсаҡтарҙа һәм көнбайыш бөрйәндәрҙә булған. XX быуат башында тире һауыттар Уралдың көнбайыш яғында йәшәгән табындарҙа һәм Урал аръяғындағы меңдәрҙә лә осраған. Таулы яҡтарҙан Инйәр ҡатайҙары, ҡарағай- һәм ҡара-ҡыпсаҡтар хужалыҡтарында уларҙы һирәкләп күрергә мөмкин булған.
Ваҡыт үтеү менән, малдар һаны кәмеү сәбәпле, тиренән эшләнгән әйберҙәр дефицитҡа әйләнә. Юл феләктәре һәм күнәктәре бөтөнләй кәрәкмәҫ була, башҡорттар тиренән һауыттар әҙерләүҙе туҡтата. Был әйберҙәр ҡыҫырыҡлана бара, улар урынына ағастан эшләнгән сағыштырмаса осһоҙ әйберҙәр, һуңыраҡ металл, керамик, быяла һауыт-һаба күбәйә.
Тиренән эшләнгән һауыттар беҙҙең республикабыҙ хужалыҡтарында хәҙер юҡ. Иллә-мәгәр күсмә тормоштоң был һирәк атрибуттары Башҡортостан Республикаһының Милли музейында һәм фондтарҙа һаҡлана.
Материалы оҙаҡҡа сыҙарлыҡ булмаһа ла, тире һауыттар бында имен генә һаҡлаған. Көнкүрештәге күп әйберҙәр һымаҡ, боронғо тире һауыт-һабаны эшләгән башҡорт оҫталарының исем-шәрифтәре билдәһеҙ.
Материалы оҙаҡҡа сыҙарлыҡ булмаһа ла, тире һауыттар бында имен генә һаҡлаған. Көнкүрештәге күп әйберҙәр һымаҡ, боронғо тире һауыт-һабаны эшләгән башҡорт оҫталарының исем-шәрифтәре билдәһеҙ.
Башҡортостан Республикаһының Милли музейындағы тиренән эшләнгән һауыт-һаба коллекцияһы
Мал тиреһенән эшләнгән һауыттарҙы әҙерләү сәнғәтен беҙҙең көндәрҙә бөтә донъя буйынса бер ҡайҙа ла осратып булмай.
Ҡырғыҙстанда йылға аша сығыу өсөн тире турһыҡтарға тын тултырып яһалған һалдарҙы әле лә файҙаланалар, тип һөйләйҙәр.
Ҡайһы бер илдәрҙә шундай боронғо һалдарҙа йөрөтөп, туристарҙың күнелен асалар икән.
Шул да билдәле: үҙенең туранан-тура тәғәйенләнеше – шыйыҡсыларҙы һаҡлау һәм күсереп йөрөтөү өсөн Испанияла тире турһыҡ әҙерләүҙе дауам итәләр. Бындай турһыҡ уларҙа «бота» тип атала һәм шарап өсөн файҙаланыла.
Ул, ҡағиҙә булараҡ, кәзә (лайка) тиреһенән тегелә һәм ҡайһы бер махсуслаштырылған шарап магазиндарында һатыла. Был һауытта шарап боҙолмай һәм һалҡын көйөнсә һаҡлана. Шарап өсөн тәғәйенләнгән, сувенир продукцияһы рәүешендәге бәләкәй генә турһыҡтар әлеге ваҡытта Рәсәйҙең ҡайһы бер төбәктәрендә етештерелә.
Сығанаҡтар:
1. Руденко С. И. Башкиры: историко-этнографические очерки. Уфа: Китап, 2006.
2. История башкирского народа в 7-и томах, Т. 3 Уфа: Гилем, 2011.
3. Хайруллин Г .Т. Очерки истории и культуры башкирского народа. Астана, 2004.
4. Шитова С. Н. Утварь из кожи у башкир // Хозяйство и культура башкир в XIX — начале XX в. Москва, 1979.
5. Султанова А. И. История кумысного дела у башкир // «Молодой учёный», 2016.
6. Башкиры: Этническая история и традиционная культура. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2002.
7. Масленникова Т. А. Семантический статус бытовых предметов башкир и их роль в убранстве интерьера башкирского жилища // Вестник БГПУ им. М Акмуллы, 2011.
8. сайт www.башкирская-энциклопедия.рф
1. Руденко С. И. Башкиры: историко-этнографические очерки. Уфа: Китап, 2006.
2. История башкирского народа в 7-и томах, Т. 3 Уфа: Гилем, 2011.
3. Хайруллин Г .Т. Очерки истории и культуры башкирского народа. Астана, 2004.
4. Шитова С. Н. Утварь из кожи у башкир // Хозяйство и культура башкир в XIX — начале XX в. Москва, 1979.
5. Султанова А. И. История кумысного дела у башкир // «Молодой учёный», 2016.
6. Башкиры: Этническая история и традиционная культура. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2002.
7. Масленникова Т. А. Семантический статус бытовых предметов башкир и их роль в убранстве интерьера башкирского жилища // Вестник БГПУ им. М Акмуллы, 2011.
8. сайт www.башкирская-энциклопедия.рф
© Акулова-Сөләймәнова Г. З., автор-төҙөүсеһе, 2020
Фото: Башҡортостан Республикаһының Милли музейынан, Олег Яровиков.
Фото: Башҡортостан Республикаһының Милли музейынан, Олег Яровиков.